مناقشه­ی برشت و لوكاچ

 

والتر بنیامین
مترجم: مراد فرهادپور

 

در دهه ۱۹۳۰، برتولت برشت از برجسته ترین هنرمندان دست پرورده جنبش چپ به حساب می آمد و گئورگ لوكاچ از برجسته ترین فیلسوفان آن. از ۱۹۳۳ به بعد تقریبا تمام یهودی- چپ گراها ناگزیر از مهاجرت و تبعید شدند. لوكاچ تا ۱۹۴۵ در مسكو به سر برد و برشت نیز مدتی را در دانمارك سر كرد و سفرهایی به برلین و مسكو داشت. در این دوران لوكاچ به زیبایی شناسی و نقد ادبی روی آورد. در دوره نازیسم دیدگاه های ادبی لوكاچ، در ارگان های رسمی مهاجران كمونیست آلمانی به نحو روزافزونی تاثیرگذار شد و حكم ابزاری برای خنثی كردن حملات سیاسی به «چپ گرایی» را پیدا كرد. اصول و احكام زیبایی شناسی لوكاچ در اتحاد جماهیر شوروی بدل به نوعی مرجع شد و اقتدار گسترده ای را از آن خود كرد. اقتداری كه به هر حال برشت را در فشار و انزوا قرار داد. هدف بعدی لوكاچ در دوران تبعید حمله به میراث اكسپرسیونیسم در ادبیات آلمان بود كه برشت در نمایشنامه های اوایل دهه بیست اش كمابیش در این سنت فراگیر قرار می گرفت. مقاله مهم لوكاچ در ۱۹۳۴ «عظمت و انحطاط اكسپرسیونیسم» نام داشت. در همان زمان بلوخ نیز در دفاع از اكسپرسیونیسم قلم می زد.

در واقع «عمر مناقشه بر سر رئالیسم» از دل مناقشات لوكاچ و بلوخ بیرون آمد. دو سال بعد لوكاچ غنی ترین و كانونی ترین مقاله خود، «توصیف یا روایت؟»، را نوشت كه حاوی مقولات و اصول اساسی آموزه رئالیسم ادبی او بود و تا آخر عمر نیز با وی ماند: تضاد میان ناتورالیسم و رئالیسم، مفهوم شخصیت نوعی (typical) در مقام شبكه در بر گیرنده امر اجتماعی و امر فردی، رد گزارش بیرونی و روانشناسی گرایی درونی، تمایز میان توصیف منفعلانه و روایت فعالانه، ستایش از بالزاك و تولستوی در مقام الگوهایی كلاسیك برای رمان رئالیستی معاصر. در برابر، آن دسته هنرمندان مدرنی كه از این هنجارهای نظام بخش به آفرینش ادبی چشم می پوشیدند یا سرپیچی می كردند، توسط لوكاچ انگ «فرمالیست بودن» می خوردند و به باد انتقاد گرفته می شدند. در این زمان، برشت یكی از ویراستاران مجله «Das Wort» (كلمه) بود كه بین سال های ۱۹۳۶ و ۱۹۳۹ در مسكو منتشر می شد. مناقشه بر سر اكسپرسیونیسم با حضور كسانی چون ارنست بلوخ و هانس آیزلر، در همین مجله در گرفته بود. در ۱۹۳۸ بود كه برشت در یادداشت های خصوصی اش، حملات بی پرده ای به رئالیسم لوكاچی كرد.
این متن ها به قصد انتشار عمومی در Das Wort نوشته شده بودند. چهارتا از مهم ترین این متن ها عبارتند از: - مقالات گئورگ لوكاچ، - درباره سرشت فرمالیستی نظریه رئالیسم، - ملاحظاتی در باب یك مقاله و - مردمی بودن و رئالیسم (سه مقاله اول در شماره چهارم فصلنامه «ارغنون»، نقد ادبی نو، توسط مجید مددی به فارسی ترجمه شده است). در زمان حیات برشت هیچ كدام از این نوشته ها نه در Das Wort و نه هیچ جای دیگر چاپ نشدند. این كه آیا او آنها را برای Das wort فرستاده بود و آنها نپذیرفتند یا ملاحظات تاكتیكی خاص خود برشت، او را از چاپ آنها منصرف كرده بود، هم چنان نامعلوم است. بنیامین این نوشته ها را خوانده بود و در یادداشت هایش درباره برشت گزارشی از این ماجرا داده است.

تازه در ۱۹۶۷ پس از مرگ برشت بود كه این نوشته ها توسط انتشارات Suhrkamp در آلمان غربی منتشر شد و نظر نسل شورشی دهه شصت را به خود جلب كرد. نمی توان اقتدار سیاسی و فكری لوكاچ در اردوگاه چپ را نادیده گرفت كه به هر حال برشت را مرعوب كرده بود. در این متن ها به جز مقاله دو صفحه ای نخست، تقریبا نامی از لوكاچ نیامده است. لحن برشت نیز در این نوشته ها، به رغم ریشه ای بودن حمله اش، نرم و آشتی جویانه است.
در تقابل با رئالیسم لوكاچی كه چند اثر ادبی- رئالیستی خاص (آثار تولستوی و بالزاك) را در مقام الگوی هادی تعیین كرده بود، برشت در مقام هنرمند، تاكید را بر «روش های گوناگون» و به خدمت گرفتن «فرم» و نه «فرمالیسم» برای بیان «واقعیت» گذارده بود. به زعم برشت، رئالیسم لوكاچی، در سرشت خود «فرمالیستی» است زیرا فرم چند اثر ادبی «خاص» را مطلق می كند و بر دیگر آثار تفوق می دهد و رئالیسم خود را بر مبنای آن استوار می سازد. در نظر برشت، این امر به معنای دوری از همان «واقعیتی» است كه رئالیسم خود را درگیر و متعهد راستین آن می پندارد. برشت معتقد بود كه واقعیت تغییر می كند پس فرم بازنمایی آن نیز ضرورتا باید تغییر كند. كسانی چون برشت، بنیامین، آدورنو و ماركوزه كه همگی در سنت زیبایی شناسی ماركسیستی قرار داشتند، در تقابل با همه زیبایی شناسی ماركسیستی «ارتدوكس»، تاكید اصلی را بر انقلاب در فرم می گذاشتند. نقد برشت بر لوكاچ و كشف برخی تناقضات رئالیسم لوكاچی را باید از همین منظر فهمید.
 


* اگر عضو یکی از شبکه­های زیر هستید، می­توانید این مطلب را به شبکه­ی مورد نظر خود ارسال کنید:

Delicious delicious    Facebook facebook    Twitter twitter    دنباله donbaleh    Google google    Yahoo yahoo    بالاترین balatarin


كانون پژوهشى «نگاه»، www.negah1.com