ترسهای جدید

 

ایگناتسیو رامونه

برگردان: شهباز نخعی

 

ژان دلومو، تاریخ نگار فرانسوی میگوید: در تاریخ جوامع، نوع بیمها تغییر میکند، اما ترس باقی میماند. تا قرن بیستم، بدبختیهای بزرگ انسان عمدتا ناشی از طبیعت، قحطی، سرما، زمین لرزه، سیل، آتشسوزی و کمبود مواد غذایی یا به خاطر شیوع بیماریهایی مانند طاعون، وبا، سل، سیفلیس و غیره بود. درآن زمان، انسان با محیط زیستی تهدیدآمیز رودررو بود که بی وقفه با انواع بلاها در کمیناش بود.

 نیمهی نخست قرن بیستم نقش وحشت جنگهای جهانی اول و دوم (۱۹۱۸-۱۹۱۴ و ۱۹۴۵-۱۹۳۹) را بر خود داشت. کشتههایی درحد وسیع و مهاجرتهای جمعی بزرگ، ویرانگریهای انبوه، تعقیب و آزارها و اردوگاههای مرگ... پس از جنگ جهانی دوم و بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی، دنیا تحت تاثیر ترس مدام از یک آخرالزمان اتمی بود. اما با پایان جنگ سرد در سال ۱۹۸۹ و امضای عهدنامههای بینالمللی محدودکنندهی گسترش سلاح اتمی، این ترس به تدریج محو شد.

 اما این عهدنامهها خطر را از بین نبرد، انفجار مرکز اتمی چرنوبیل وحشت اتمی را از نو زنده کرد و اخیرا، در پی حادثهی فوکوشیما در ژاپن، افکار عمومی در نهایت بُهتزدگی پی برد که حتی کشوری مانند ژاپن که فناوری پیشرفتهی آن شهرت دارد، میتواند اصول ابتدایی رعایت امنیت را زیر پا گذاشته و زندگی و سلامت صدها هزار تن را به خطر اندازد.

مورخان رشتهی رفتارشناسی، روزی از خود دربارهی ترس دههی جاری (۲۰۲۰- ۲۰۱۰) پرسش خواهند کرد. آنها درخواهند یافت که در ورای تروریسم جهادگرا، که پی درپی به صورتی نفرت انگیز به جوامع غربی (چنان که در نیس دیده شد) ضربه میزند، ترسهای اقتصادی و اجتماعی جدید (بیکاری، شکنندگی وضعیت اقتصادی، اخراجهای انبوه، فقرهای تازه، مهاجرت، سقوط بازارهای سهام، رکود اقتصادی) یا دارای ماهیت سلامت و بهداشتی (ویروس ابولا، تبهای ویروسی همراه با خونریزی، آنفلوانزای مرغی، ویروس شیکونگونیا، زیکا) یا زیست محیطی (اختلالهای آب و هوایی، تغییرات عمیق زیست محیطی، خشکسالی، سیل، آتش سوزیهای بزرگ غیرقابل مهار، آلودگی محیط زیست، آلودگی هوا و غیره) پدید آمده است. این ترسهای جدید هم عرصهی عمومی و هم بخش خصوصی را در بر میگیرد.

 در کُلیت چنین زمینهای، جوامع اروپایی به شکلی خاص دچار بی ثباتی شده و تسلیم زمین لرزههای وحشت انگیز خشونتی بزرگ شدهاند. بحران مالی، بیکاری گسترده، پایان حاکمیت ملی، از بین رفتن مرزها، چندفرهنگی و تخریب حکومت رفاه، نشانههای از دست دادن هویت در ذهن بسیاری از اروپاییان است.

بنا بر پژوهشی که اخیرا در هفت کشور اتحادیهی اروپا توسط ناظران اروپایی خطرها انجام شده، سی و دو درصد از اروپاییها (خیلی بیش از پنج سال پیش) امروز درگیریهای مالی دارند. بیست و نه درصد میترسند که دچار شکنندگی اقتصادی شوند و سی و یک درصد نگران از دست دادن شغل هستند. این ترسها موجب به وجود آمدن احساس سقوط اجتماعی ارزش میشود؛ پنجاه درصد از اروپاییان این احساس را دارند که نسبت به پدر و مادرهای خود پس رفتهاند.

بنابراین، امروز ترس به شدت بر اروپا حاکم است. با رسیدن انبوه صدهاهزار مهاجر از خاورنزدیک (سوریه، عراق) در ماههای اخیر، ترس از تهاجم خارجی افزایش یافته است. دولتهای اروپایی نمیتوانند احساس در معرض تهدید نیروهای خارجی بودن را مهار کنند؛ چرا که ریشهی آن در بالا گرفتن اسلام و انفجار جمعیتی جنوب و تغییرات اجتماعی- فرهنگی است که هویت ما را از بین میبرد. بر این همه میتوان بحران سیاسی و سیاستمداران را افزود؛ تزاید موارد فساد باعث شده که بسیاری از دولتها نامحبوب و در حال ازدست دادن مشروعیت هستند. راست افراطی در سراسر اروپا از این ترسها برای مقاصد انتخاباتی بهره برداری میکند.

شبه پیروزی اخیر راست افراطی در اتریش (انتخابات ریاست جمهوری بیست و دوم ماه مه ابطال شد و از نو در دوم اکتبر برگزار میشود) نه تنها نشانگر، بلکه نتیجهی فروپاشی تاریخی دو حزب بزرگ سنتی (سوسیال دموکرات و دموکرات مسیحی) است که از سال ۱۹۴۵ بر کشور حکومت کردهاند.

در انگلستان، پیروزی برکسیت ناشی از عوامل متعددی است. از جمله چهرهی مطلقا دیوانسالار و سختگیرانهای که اتحادیهی اروپا به خود گرفته است(۱)، و نیز ترس ناشی از جهانیگرایی فوق لیبرالی که در شماری از لایههای جامعهی بریتانیا وجود دارد.

بحران کنونی میتواند به پایان قدرت اروپا در جهان منجر شود. در برابر شدت و سرعت تغییرات، بی اعتمادی در بسیاری از شهروندان رشد مییابد. آنان فکر میکنند که دنیا تیره و مبهمتر میشود و روند تاریخ مهارناپذیر شده است. بسیاری از اروپائیان این احساس را دارند که دولتهایشان، اعم از چپ یا راست، آنها را رها کردهاند و رسانههای بزرگ غالبا این دولتها را سوداگر، متقلب، دروغگو، بی اعتنا به اخلاق، خیلی ابله، دزد و فاسد توصیف میکنند.

بسیاری از شهروندان که در این فضای پُر تلاطم خود را گُم شده احساس میکنند، دستخوش وحشت میشوند و تن به احساسی میسپارند که توکویل از آن چنین سخن گفته است: از آن جا که گذشته دیگر چراغ راه آینده نیست، ذهنها رهسپار ظلمات میشوند. برخی، مانند اکثریت بریتانیاییهایی که برکسیت را برگزیدند، جهش به سوی ناشناخته را به ماندن در فضای نومیدکنندهی دیوانسالاری بروکسل ترجیح میدهند.

 در چنین جوششی از وحشت اجتماعی که با ترس از تروریسم آمیخته میشود، تهدیدهای مربوط به اشتغال، از دست رفتن هویت و احساس تلخ بی عدالتی، موجب سر بر آوردن عوام فریبان میشود. کسانی که با تاکید بر استدلالهای ملیگرایانه، بیگانگان (مسلمان، یهودی و غیره) را پس میزنند و حس عدم امنیت میپراکنند. مهاجران به صورت مسئول و سهلترین هدف در میآیند؛ زیرا نماد تغییرات عمیق اجتماعی هستند و به چشم طبقات پائین اروپایی، رقیبانی نامطلوب در بازار کار دیده میشوند.

راست افراطی همواره بیگانه ستیز بوده و مدعی است که بحران تنها یک مقصر دارد و آن خارجی است. این رفتار در حال حاضر به خاطر کژدیسی احزاب دموکراتیک، هوادار یافته است. احزابی که بیشتر در فکر پرسشگری در مورد میزان بیگانه ستیزیای هستند که میتوان در گفتمان خود به کار برد.

موج اخیر سوء قصدها در پاریس، بروکسل و نیس، ترس از اسلام را کمی بیشتر کرده است. باید به یاد آورد که بین پنج تا شش میلیون مسلمان در فرانسه زندگی میکنند، که مهمترین جامعهی اسلامی در اروپا است. این شمار در آلمان چهار میلیون است. بنا بر یک پژوهش اخیر روزنامهی لوموند، چهل و دو درصد از فرانسویها فکر میکنند که مسلمانان کم و بیش درحکم یک تهدید هستند. چهل درصد از آلمانیها نیز همین فکر را میکنند. دراین دو کشور، اکثریت بر این باورند که مسلمانان در جامعههایشان جذب نشدهاند. هفتاد و پنج درصد از آلمانیها حتی فکر میکنند که مسلمانان ابدا جذب نشدهاند یا خیلی کم جذب شدهاند؛ و شصت و هشت درصد از فرانسویها نیز همین فکر را دارند.

چند ماه پیش، آنگلا مرکل صدراعظم آلمان، که در سال ۲۰۱۵ تصمیم به پذیرش بیش از هشتصد هزار مهاجر خاورنزدیکی پناهجو گرفت، تاکید میکرد که شیوهی چند فرهنگی جذب فرهنگهای مختلف یک شکست کامل بوده است. فزون بر این، یک جزوهی اسلام ستیز نوشته شده توسط تیلو سارازن، رئیس پیشین بانک مرکزی آلمان، که از نبود ارادهی جذب در مهاجران مسلمان شکایت میکرد، در کتاب فروشیهای آلمان موفقیتی فوقالعاده به دست آورد و یک میلیون و دویست و پنجاه هزار نسخه از آن فروش رفت.

شمار روز به روز مهمتری از اروپائیان از اسلام به عنوان یک خطر سبز حرف میزنند، چنان که پیشتر از خطر زرد در مورد چین صحبت میشد. بیگانه ستیزی و نژادپرستی درسراسر اروپا افزایش مییابد و این واقعیت که مسلمانان عامل سوء قصدهای نفرتانگیز اخیر بودهاند، در این امر نقشی آشکار دارد. به ویژه فعالان اسلامگرایی که، هنگامی که رسانهها وحشیگری سازمان حکومت اسلامی (داعش) در عراق و سوریه را مطرح میکنند، با بهرهگیری از فضای آزادی که در کشورهای اروپایی حاکم است برای ترویج بنیادگرایی سلفی استفاده میکنند.

در محافل سیاسی، شماری از گفتمانهای ناگوار نگرانی و اضطراب، رای دهندگان را تشدید میکند. در زمان کارزارهای انتخاباتی، گفتمانهایی رواج دارد که بر غریزهی حفاظت و امنیت افراد تکیه دارد. با تاکید مرتب بر ترس، ذهن افراد دستکاری میشود و در این مورد، در زمینهی فعلی بحران اجتماعی، عوامگرایان، آن هم نه فقط در اتریش، صحنه گردان شدهاند. در فرانسه هیچ سخنرانی جبههی ملی، و رهبر آن مارین لوپن، نیست که ذکری از ترس در آن نباشد. او مرتبا از تهدیدهایی حرف میزند که بر امنیت جسمانی و بهزیستی شهروندان سنگینی میکند و حزب خود، جبههی ملی، را به عنوان سپری که مردم را از خطر محافظت میکند، معرفی مینماید.

اکثریت عوامگرایان راست درحال حاضر در اروپا برای تشدید و وخیم کردن ترسهای نامعقول عمل میکنند. با آن که گفتمان ایشان چیزی جز ایدههای اغواگرانه، اما غیرعملی ارایه نمیکند، موفق به اغوای بیشتر رای دهندگان پریشانی میشود که دستخوش وحشت و عدم اعتماد ناشی از ترسهای جدید هستند.

* * *

-۱ در این مورد، مقالات برنار کاسن پس از برکسیت، ضرورت یک مکث و کریستف ونتورا چپ در آزمون شورشی به نام برکسیت را بخوانید.

 سیام ژوییه ۲۰۱۶

 منبع: لوموند دیپلماتیک

* * *  

 ایناسیو رامونه، Ignacio Ramonet، استاد تئوری ارتباطات در دانشگاههای پاریس، از سالهای ١٩٨٠ به فعالیت روزنامهنگاری پرداخته است. در کشاکش جنگ خلیج فارس، مسئولیت ماهنامهی لوموند دیپلماتیک را به عهده گرفت و این نشریه را به یکی از ارگانهای مبارزه علیه نئولیبرالیزم و پدیدههای مضر اجتماعی- سیاسی آن تبدیل کرد. جنبش ضد جهانی شدن لیبرالی،ATTAC ، به دنبال فراخوانی از او شکل گرفت. آخرین کتاب وی جنگهای قرن بیست و یکم نام دارد که به تازگی منتشر شده است.

 


* اگر عضو یکی از شبکههای زیر هستید، میتوانید این مطلب را به شبکهی مورد نظر خود ارسال کنید:

Delicious delicious    Facebook facebook    Twitter twitter    دنباله donbaleh    Google google    Yahoo yahoo    بالاترین balatarin


كانون پژوهشى نگاه، www.negah1.com